Kerk in beroering

Door dr. H.J.C.C.J. Wilschut

De GKv is een kerk in beroering, je kunt er niet omheen. Sluit je ogen ook niet voor wat inderdaad aanleiding geeft tot zorg. Maar houd in geloof de toon van de liefde vast. Ondanks alle lek en gebrek blijft de kerk Gods woning, zolang de Here niet tot vreemdeling in Zijn eigen huis wordt gemaakt. De Bijbel weet ervan, dat de Here zo getergd kan worden in Zijn eigen huis en stad, dat Hij verhuist. Leest u daar de profeet Ezechiël maar eens op na. Inderdaad, er zijn grenzen.

Alleen, waar liggen die grenzen? Volgens sommigen zijn in de GKv die grenzen inmiddels wel zo ver overschreden, dat je er niet langer kunt blijven.
Ga je met de Bijbel en de gereformeerde belijdenis in de hand op zoek naar waar de grenzen liggen, dan wordt het beeld wel duidelijk. Een kerk raakt het kerk-zijn kwijt, wanneer er geen ruimte meer wordt gegeven aan de bijbelse leer en de verdedigers ervan worden buitengesloten. Dan wordt de Here inderdaad een vreemde in Zijn eigen huis. Een dwalende kerk is dus niet meteen een valse kerk. Calvijn wijst op de gemeente te Korinthe en de gemeenten in Galatië. Wat ging er daar een boel mis. Nee, daar mag je je niet bij neerleggen. Dan past protest en oproep tot bekering. Een breuk moet je niet zoeken. Een breuk wordt je aangedaan.
Er zijn er die oprecht verontrust een grens bereikt zien. Ik deel die mening niet, keur de breuken ook af, ik vind die zelfs zonde voor God. Maar ik wil niet ieder over één kam scheren. Jawel, er is best heel wat in de hand in de GKv. Tegelijk, ook onder ons doet de Here Zijn werk met Zijn Geest en Woord. Als kerken zijn we aanspreekbaar op de gereformeerde belijdenis en kerkorde, ook al gaan sommigen ermee aan de haal. Bij alle inderdaad mogelijke kritiek op kerkelijke besluiten leeft de intentie om gereformeerd te zijn. Het beeld is niet compleet zwart. Al is het zeker ook niet helemaal wit.

Breken vanwege besluiten
Eigenlijk merk je het al vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw, hoe we steeds meer kerk in beroering werden. Al leidde het pas vanaf 2003 tot een kerkelijke breuk: sindsdien kennen we de ‘nieuwe vrijgemaakten’, zoals ze in de wandeling worden aangeduid.
Zie ik het goed, dan heeft daarbij de besluitvorming ten aanzien van het 4e gebod de doorslag gegeven. Er waren veel meer bezwaren. Maar voor mijn besef heeft de kwestie van het 4e gebod als katalysator gewerkt. Is niet-werken op zondag ook in de nieuwtestamentische tijd nog steeds een absoluut goddelijk gebod? De GS kon dat moeilijk vanuit de Bijbel hard maken, en zei dat dan ook maar hardop.
De conclusie werd: daarmee is binnen de GKv het 4e gebod als zodanig afgeschaft. Ten onrechte. Hier hebben de gereformeerde kerken altijd een stuk ruimte gelaten. Er is een verschil in route: je kunt beginnen bij het niet-werken om vandaar uit bij het vieren uit te komen. Je kunt omgekeerd starten bij het vieren om zo bij het rusten uit te komen. In de praktijk kom je op hetzelfde uit.

Kampen-Noord
Inmiddels krijgen we opnieuw met breuken te maken. Niet zo lang geleden in Dalfsen en daarvoor te Kampen-Noord, waarbij ds. Hoogendoorn zich met een deel van de gemeente afscheidde: de Ichthusgemeente, genoemd naar het (school)gebouw waar men bijeenkomt. Ik merk dat deze breuk nogal eens wordt aangegrepen om ermee te bewijzen, dat de GKv een trouwe dienaar hebben uitgeworpen. Het is m.i. een misverstand. Ds. Hoogendoorn is niet uitgeworpen, hij is weggegaan. En dat in strijd met zijn eigen handtekening.
Er was in Kampen van alles en nog wat aan de hand. Maar zelfs wanneer ds. Hoogendoorn zakelijk het gelijk aan zijn zijde gehad zou hebben, dan nog had hij niet mogen breken. Wie meent dat hem onrecht is aangedaan, moet zich wenden tot de meerdere vergadering (art. 31 KO). Echter, nu nam ds. Hoogendoorn cs het recht in eigen hand, om pas daarna naar de meerdere vergadering toe te gaan. M.i. niet te verantwoorden tegenover God en mensen.

Besluit Heilig Avondmaal
Daarnaast merk je dat het besluit over toelating van gasten aan het Heilig Avondmaal van buiten de GKv kritiek oplevert. Worden zo kerk en kerkkeus niet losgemaakt van het Heilig Avondmaal?
Ik kan mij bij die vragen best iets voorstellen. Zeker in een tijd waarin het kerkelijk denken behoorlijk uitgehold raakt. Tegelijk ervaar ik de kritiek op dit besluit als niet helemaal billijk. Ik noem de volgende elementen:

• Dit besluit werd genomen, om wildgroei tegen te gaan. Er waren kerken die niet-gereformeerde belijders tot het HA toelieten. Hier trekt het besluit een heldere grens: ook als het gaat om mensen van buiten de GKv, moet het gaan om gereformeerde belijders, in eigen kerk tot het HA toegelaten.
• Het is op zichzelf geen nieuwigheid om incidenteel gasten van buiten de GKv toe te laten aan het HA. Denk aan het besluit van de GS Leeuwarden 1920: onder voorwaarden kunnen gasten in instellingen waar door een GK een avondmaalsviering wordt gehouden, toegelaten worden.

Besluit huwelijk en echtscheiding
Ook de besluitvorming rond het 7e gebod (huwelijk en echtscheiding) ligt onder kritiek. Niet langer zijn er zgn. ‘echtscheidingsgronden’ geformuleerd. Als algemene regel wordt genoemd, dat echtscheiding en hertrouwen niet passen bij de stijl van Gods koninkrijk. Daarmee is niet een (vage) nieuwe regel ingevoerd, integendeel: het geldt als kader, waarbinnen de concrete Schriftwoorden voluit normatief blijven. Bovendien werden de kerken niet gebonden aan de visie/exegese van deputaten. Kijk je eerlijk naar het besluit, dan zie je dat hier in feite de Bijbelse visie op huwelijk en echtscheiding is aangescherpt.
Kortom, elke kerkenraad kan zich bij zijn concreet beleid op de Schrift beroepen. Het is ook een illusie, dat je pas Schriftuurlijk bezig bent, wanneer je echtscheidingsgronden formuleert. Het is de GK nog nooit gelukt om deze sluitend te formuleren. Vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw bleven de meningen – wat zijn nou precies de Bijbelse scheidingsgronden? – tegenover elkaar staan.
De huidige besluitvorming gaat er op een bepaalde manier bovenuit. Heel het doorgaande onderwijs van de Schrift verbiedt scheiding en daarna een nieuw huwelijk. Hier begrijp ik de felheid van de uitgebrachte kritiek niet echt. Breng je kritiek op deputaten niet op het genomen besluit over!

Besluit M/V in de kerk
Ook langs een andere weg komt naar mijn mening de omgang met de Schrift onvermijdelijk op de kerkelijke agenda. De studie die verricht wordt rond de plaats M/V in de kerk is ten diepste eveneens een vraagstuk over de manier, hoe je de Bijbel leest. In het deputatenrapport op de GS Zwolle-Zuid deed een deel van deputaten daar uitspraken over, waarvan ik erg geschrokken ben. Echt gelukkig ben ik met heel deze besluitvorming niet. Tegelijk, concrete resultaten zijn er nog niet. Dat is nog afwachten. Tot zolang moet je je oordeel dan maar opschorten.
Ik wil duidelijk zijn, als het gaat over de omgang met de Schrift, heb ik mijn grote zorgen. Ik merk binnen de GKv een (te!) grote openheid voor modern-theologisch denken. ’t Is niet alleen maar onzin wat de bezwaarde broeders zeggen. Ook al deel ik de door hen getrokken consequenties niet, hier zit wel degelijk een pijnpunt.

Besluit samenwerkingsgemeenten NGK
Je kunt – m.i. terecht – kritische woorden spreken over de besluitvorming te Zwolle-Zuid t.a.v. ‘samenwerkingsgemeenten’ met de NGK. Maar waardeer tegelijk, dat diezelfde GS Zwolle-Zuid niet in de valkuil van DKE is gestapt (het verhaal van de ‘Balans’). Zwolle-Zuid heeft hardop uitgesproken, dat er met de NGK over de binding aan de belijdenis moet worden doorgesproken, dat de zaken zo niet vlak liggen. Zoals ook de besluitvorming in de NGK t.a.v. ‘de vrouw in het ambt’ nog steeds als probleem benoemd wordt (Acta, p. 267 > ‘met verdriet’).

Wat ik in veel kritiek op GS-besluiten mis, is het in het oog houden van de proporties. Ja hoor, er zijn GS-besluiten die vragen en bezwaren oproepen. En ook wanneer je niet direct bezwaar hebt vanuit Schrift en KO (de criteria van art. 31 KO), hoef je nog niet altijd gelukkig te zijn met een GS-besluit.
Ik denk dat je best je zorgen en vragen kunt hebben over diverse GS-besluiten. Maar dat die in deze vorm en op dit moment geen kerkelijke breuk rechtvaardigen. Je kunt op grond van Schrift en belijdenis onmogelijk van de GKv zeggen dat ze een valse kerk geworden zijn, die je moet verlaten. Het is een gereformeerde kerk in zwaar weer – jazeker! Maar als de Here er nog woont, dan kunnen wij er ook wel wonen.

Het eigenlijke probleem
Hoe vreemd het misschien ook mag klinken, ik ervaar het stormlopen tegen allerlei GS-besluiten als oppervlakkig. Ik snap wel waarom ze als aanhechtingspunt gekozen worden. Er zijn binnen de GKv allerlei ontwikkelingen aan de hand, die zo ongrijpbaar zijn. Graag maak je je ongenoegen concreet door ze te verbinden aan concrete besluiten. Met als gevolg dat je je op die besluiten verkijkt.

Secularisering binnen de kerk
Want er is wel degelijk iets binnen de GKv aan de hand. En dat gaat een stuk verder dan soms aanvechtbare GS-besluiten. Ik zie als kernprobleem dat wij als GKv geestelijk aan het seculariseren zijn. Oftewel, dat wij - ongemerkt, maar toch – de (postmoderne) denkrichting van de wereld om ons heen overnemen. Met als gevolg dat wij zozeer van onszelf uitgaan, dat wij zelf de maat voor het leven met God en het kerkelijk leven worden. In plaats van dat Gods Woord die maat is.
Niet dat Gods Woord buiten beeld blijft. Maar de insteek begint bij jezelf. Natuurlijk, dat gevaar dreigt altijd. Jij leest de Bijbel – jij met je eigen geschiedenis, vragen, problemen, ook met eigen leeservaring. Juist dat moet je heel kritisch maken op jezelf. Ik lees toch niet mezelf in de Bijbeltekst in? Daar wringt m.i. nu de schoen. Dat de Schrift vanuit de mens gelezen wordt. In plaats van andersom. De beweging is veranderd: van het Woord naar mij, werd: vanuit mij naar het Woord.
Dan dreigt het gevaar, dat het niet meer om God draait, maar om mij. Anders gezegd: het besef van Gods heiligheid gaat ontbreken. Dat is het besef, dat Hij Gód is. Dat Hij het te zeggen heeft. Dat Zijn eer centraal heeft te staan.

Mijn ‘ik’ zie ik beslissend worden:

• In de prediking. Ik hoor liever over levensvraagstukken en de zin van het leven, of eenzijdig over Gods liefde voor mij, dan over de werkelijkheid van zonde en genade.
• In de liturgie. Ik zoek een liturgie, die aansluit bij mijn smaak en beleving, ipv dat mijn uitgangspunt is: hoe komt God het meest aan Zijn eer en hoe staat de liturgie in dienst van de heerschappij van Gods Woord?
• In het kerkelijk samenleven. Niet de gemeenschappelijk afgesproken kerkelijke regels interesseren me; ik denk vanuit mijn eigen gemeente, wat dáár belangrijk en nodig gevonden wordt.
• In de dagelijkse levenspraktijk. Homoseksuele relaties, samenwonen, enz. – je start niet bij Gods geboden, maar bij de praktijk. Wat vinden wij nog haalbaar en verkoopbaar?

Onverbondenheid
In allerlei opzichten blijken wij vaak heel postmoderne mensen te zijn. Omlijnde begrippen als de gereformeerde leer en het eigene van een gereformeerde kerk blijken vaak niet meer aan te spreken. Je krijgt het probleem van de onverbondenheid. En geleidelijk aan zie je de kerken hun gereformeerd karakter verliezen. Aan de ene kant door een stuk openheid voor modern-theologisch denken. Aan de andere kant voor het evangelicaal-charismatische denken. De innerlijke band met het gereformeerd belijden en kerk-zijn verzwakt zienderogen.
Het gevolg is dat wij in hoog tempo een plurale kerk worden. Plaatselijke kerken gaan wezenlijk van karakter verschillen. Niet alleen in de vorm. Ook in de inhoud. Met als resultaat dat het kerkverbandelijk samenleven uitgehold raakt. Maar dat is soms meer iets van het papier dan van de praktijk. Plaatselijk gaan de wegen uiteen. Met als resultaat veel frustratie en onvrede.

Verkramping
Het leidt ook tot verkramping. Een levende kerk kent veranderingen. Je blijft niet in het verleden steken. Nieuwe vragen dienen zich aan, waarbij je niet met oude antwoorden kunt volstaan. Liturgische aanpassingen zijn van tijd tot tijd gewoon nodig. Wij hebben de Here hier en nu te dienen. Natuurlijk, in principiële continuïteit met het verleden. Maar dat sluit eigentijdse updates niet uit.
Maar wanneer het vertrouwen gaat ontbreken en er allerlei vernieuwingen worden gepromoot van evangelicaal karakter, zie je mensen van de weeromstuit zich verzetten tegen àlles wat nieuw en anders is. Ik heb oog voor de angstfactor, die daarin meespeelt. Maar conservatisme is geen adequaat antwoord op een doorgeslagen vernieuwingsdrang in subjectivistische richting.

Tegenover deze sluipende desintegratie en de ondergrondse (soms zeer bovengrondse) aantasting van de GKv als gereformeerde kerken, heb ik in mijn boekje ‘Afscheiding?’ opgeroepen tot gesprek en positiebepaling. Ontken niet dat wij met elkaar in een identiteitscrisis zitten. Heb er oog voor dat ons karakter als gereformeerde kerken in geding is, en dat we daarover elkaar helderheid zullen moeten geven. Om de Here. En om elkaar – onze jeugd voorop!

Achter Hem aan
Mijn verhaal heeft iets dubbels. Aan de ene kant wijs ik afscheiding op dit moment en op deze gronden af. Terwijl ik aan de andere de GKv structureel in beroering zie, met het gereformeerd karakter van de kerken als inzet.
Het is nu de taak: blijf op je post, wees trouw, verhef je stem tegen verkeerde ontwikkelingen. En stel de basisproblematiek binnen de kerken aan de orde. Hier zie ik een taak voor kerkenraden om aan de bel te gaan trekken. We zien dan wel waar de Here met ons uitkomt. Ik heb daar vast vertrouwen in. Wij hoeven geen planning te maken voor de toekomst. We hoeven niet voor de Here uit te lopen. Ga maar achter Hem aan, in het vertrouwen dat trouw op eigen plaats gezegend wordt, en dat de Here Zelf de weg wel zal wijzen.

Dr. H.C.C.J.C. Wilschut schreef ook een brochure over dit onderwerp:
Afscheiding? Over oproepen om zich van de GKv af te scheiden. Bijdrage aan een bezinning op de situatie in de GKv (Van Berkum Graphics BV 2010), ISBN 9789081171052, prijs € 9,95.