Menu

Israël en de kerk: visie en perspectief

Op 21 maart 2018 werd op de Theologische Universiteit in Apeldoorn een conferentie gehouden onder het thema ‘Israël en de kerk: visie en perspectief’. Dit congres was georganiseerd door het centrum van Israëlstudies, waaraan de CGK al vele jaren participeren. Bijzonder was dat misschien wel voor het eerst gezamenlijk werd opgetrokken door docenten van de CGK, GKV en NGK. Vanuit de Theologische Universiteit Kampen waren dr. Hans Burger en dr. Koert van Bekkum aanwezig.

Het congres was de aftrap voor een wetenschappelijk congres, dat op 22 en 23 maart aan de Theologische Universiteit Kampen werd gehouden.
Aanleiding van de conferentie was mede het besluit van de generale synode van de GKv om niet mee te werken aan een deputaatschap voor het ‘kerk en Israël’, waarom Yachad en de GKv Ommen-West hadden gevraagd. Op de synode van de GKv Ede 2014 overheerste de visie dat er geen reden is om aparte aandacht voor het Joodse volk te vragen. Een van de uitspraken was dat Joden geen andere positie innemen als Eskimo’s en Indianen. Hoe nu verder? Hoe kunnen we elkaar helpen?

Lezing dr. Bart Wallet
Interessant was de lezing van dr. Bart Wallet (docent VU-Amsterdam, zelf lid van de CGK) over de achtergronden van de verschillende visies op het Joodse volk binnen CGK, GKv en NGK. Allereerst schetste hij hoe het thema op de kerkelijke agenda kwam door de verschrikkingen van de holocaust en de oprichting van de staat Israël (1948). Binnen de wereldraad van kerken werd de joods-christelijke dialoog een belangrijk thema. Ook de Rooms-Katholiek Kerk erkende dat de kerk te weinig oog had voor een eeuwenlange geschiedenis van kerkelijk antisemitisme. Eindelijk werd afscheid genomen van de beschuldiging van ‘godsmoord’ door de Joden.
In de kerken in Nederland resulteerde de nieuwe aandacht voor het Joodse volk in twee uitersten. Aan de ene kant gingen theologen het Jodendom omarmen. De Joden konden ons als geen ander leren hoe we de Joodse Bijbel moesten lezen. De leerhuizen kwamen op. Aan de andere kant ontstond kritiek. De nadruk op het op Joodse wijze lezen van de Bijbel zou ten koste gaan van het orthodoxe geloof in Jezus als de Christus.

Als het gaat om de positie van CGK, GKv en NGK valt op dat er tussen deze kerken onderling geen enkele bezinning en gesprek is geweest over het thema Kerk en Israël.

CGK
De kerken van de CGK sloten zich aan bij de Afgescheiden traditie, waarbij evangelieverkondiging aan het Joodse volk aandacht kreeg. Geen wonder, want nadere reformatoren als Wilhelmus à Brakel toonden grote betrokkenheid op het Joodse volk. Ook was er in de 19e eeuw veel aandacht in Engeland en Schotland (landen waar de puriteinse traditie leefde) voor ontwikkelingen in Palestina. Velen rekenden met een terugkeer van het Joodse volk naar dat land. Binnen de CGK hebben in de 20e eeuw Willem Kremer en Maas Boertien hun stempel op de bezinning gezet. Boertien was de eerste predikant die werd uitgezonden naar Israël. Deze traditie is fundamenteel geworden voor de CGK. Er is in Jeruzalem altijd een Israëlwerker gestationeerd, voor het onderhouden van contact met rabbijnen, messiasbelijdende gelovigen en ook Palestijnse christenen.
Het accent bij de CGK is vanouds terughoudend als het gaat om expliciete evangelieverkondiging, omdat dit een uiterst gevoelig thema is. Bij orthodoxe Joden leeft nog altijd breed de gedachte dat christenen een gevaar vormen voor het voortbestaan van het Jodendom. De primaire houding van de CGK ligt in luisteren en dienen. Middels een tijdschrift dat alle CGK leden wordt toegezonden, worden gemeenten op de hoogte gehouden van de ontwikkelingen.
Breed leeft in de CGK het besef dat het Joodse volk het oude bondsvolk is, waarmee God niet heeft afgerekend. Er mag, op basis van de golfbeweging van heil in Romeinen 11 (eerst: afwijzing evangelie door Joden, dan verkondiging aan heidenen; vervolgens terugkeer van evangelie naar Joden) verwacht worden dat Gods plannen met Israël niet klaar zij. Er is verbondenheid met het Joodse volk en verwachting voor de toekomt. God heeft zijn volk niet verstoten. Zij blijven ‘geliefden om der vaderen wil’, zoals Paulus in Rom. 11 schrijft. God blijft trouw aan zijn beloften aan Abraham tot in eeuwigheid. Opvallend was de oriëntatie die Wallet liet zien op de Israëlbezinning in de NHK.

GKv
In de GKv werd zending aanvankelijk gezien als een zaak van plaatselijke gemeentes. Daarmee kwam een landelijk deputaatschap, zoals in de Gereformeerde Kerken vóór de Vrijmaking aanwezig was, te vervallen. De roots van de GKv liggen bovendien niet alleen de Afscheiding, maar ook in de Doleantie. En Abraham Kuyper was bepaald geen voorstander van een deputaatschap voor zending onder Israël. Hij zag Israël als één van de volken. In feite komt het er op neer dat in de GKv tot de jaren 1980 er nauwelijks aandacht voor het Joodse volk was. De hypothese die Wallet lanceerde was: de grote nadruk op de leer van de kerk heeft in de GKv de aandacht voor het Joodse volk volledig opgeslokt.
Een begin van een verandering komt in de jaren 1980 op gang door de oprichting van Stevaj (stichting evangelieverkondiging onder Joden). Ook kreeg de GKv Ommen daarna contact met een messiasbelijdende gemeente in Jeruzalem. Kenmerkend voor de GKv is de specifieke gerichtheid op ondersteuning van messiasbelijdende Joden. Primair blijft de taak van evangelieverkondiging. In tegenstelling tot de CGK kent de GKv geen traditie van permanente aanwezigheid in Israël en het onderhouden van contacten met de Joodse gemeenschap.

NGK
Nog weer anders liggen de verhoudingen in de NGK. Al vele jaren vind je hier twee visies die volledig langs elkaar heen leven. Enerzijds is er de positie van Nederlands gereformeerden die sympathiseren met Christenen voor Israël, met ds. Bert Blokhuis en Pé Koelewijn als woordvoerders. Zij voelen zich verwant met veel evangelische christenen.
Daartegenover staat de positie van de invloedrijke preikant Henk de Jong. Hij protesteert tegen alle aandacht voor Israël. Volgens hem is Israël in de rij der volken teruggeplaatst. Het aangaan van een dialoog ziet hij als een verjoodsing van de kerk, en daarmee als een knieval richting vrijzinnigheid. Het huidige Jodendom leeft nog altijd in verzet tegen Jezus. Laten de Joden maar heldhaftig de schuld van Jezus’ dood op zich nemen. De Jong houdt vast aan de vervangingsleer: Israël is een gepasseerd station. In het verleden verdedigde hij de Goerees bij de rechtbank, toen dit echtpaar van antisemitisme werd beschuldigd.

Conclusie
Een gesprek over de visie op kerk en Israël is tussen de CGK, GKv en NGK nooit gevoerd. Wat dit betreft was het gezamenlijk georganiseerd congres in Apeldoorn een unicum. De tijd is aangebroken dat meer in gezamenlijkheid bezinnning plaats vindt op het thema ‘Kerk en Israël’.
Via de onderzoeksgroepen van Theologische Universiteiten, participatie in het Centrum voor Israëlstudies (CGK, Geref. Bond). We kunnen elkaar verrijken en gezamenlijk optrekken in studie, gebed, en ondersteuning van messiaanse Joden.

Andere inspirerende momenten

Bijdrage van Kamper docent Hans Burger
Dr. Hans Burger van de vakgroep systematische theologie Kampen hield een lezing over de ontwikkeling van zijn eigen denken over kerk en Israël. Hij stelde dat je in de theologie niet heen kunt om de betekenis van het levende Israël voor de kerk vandaag. Het is niet zonder betekenis dat het volk is blijven voortbestaan. Burger liet zich inspireren door o.a. de studie De kring om de Messias van de Nederlandse theoloog dr. A. van de Beek. Van fundamenteel belang acht hij het feit dat het Nieuwe verbond volgens de profeten Jesaja, Jeremia en Ezechiël wordt gesloten met het volk Israël. Christenen uit de heidenen staan erbij en kijken ernaar. Alleen door onze eenheid met Christus kunnen we delen in de voorrechten van Israël. Hij waarschuwt voor een verkorte route: schepping – zondeval – verlossing – wederkomst, waarbij ‘Israël’ gemakkelijk gemist kan worden. Hooguit een tussenstation dat inmiddels gepasseerd is. De golfbeweging van heil in Romeinen 11 geeft aanleiding blijvend voor het Joodse volk te bidden en verrassingen van God te verwachten.

Ds. Aart Brons (CGK)
Hij woonde als Israëlconsulent recentelijk meer dan vijf jaar in Jeruzalem, daarheen uitgezonden door CIS (Centrum voor Israëlstudies).
Brons vertelde over ontmoetingen van hart tot hart, het opbouwen van vertrouwen, gelegenheden om rabbijnen te spreken en uiteindelijk te mogen vertellen wat Jezus Christus voor hem persoonlijk betekent.
Hij vertelde over ontmoetingen met Palestijnse christenen, het samen lezen van het Matteus- evangelie door vijf joden en vijf christenen. Hoe moeilijk het is gesloten groepen als de chassidim te bereiken. Wat het voor Joden betekent in een land te wonen waar ze niet bang hoeven zijn voor antisemitisme. Over het leerzame van bijbelstudies over het Oude Testament door orthodoxe rabbijnen. Hoe het is om in de synagoge de gebeden uit het Oude Testament mee te bidden. Om deel te nemen aan sabbatsmaaltijden en Joodse feesten. Om gastvrijheid te ervaren. Er gebeuren mooie dingen als mensen elkaar van hart tot hart ontmoeten.

Dr. Mark Kinzer
Deze messiasbelijdende theoloog uit Michigan (VS) hield een interessante lezing over de vraag die de discipelen in Handelingen 1 stellen: of het in deze tijd is dat Christus het koninkrijk over Israël zal herstellen…
De meeste uitleggers vinden dit een foute vraag. Het zou blijk geven van een visie die veel te aards is. Maar Kinzer denkt daar anders over. Er is namelijk in Lucas en Handelingen niet alleen het patroon: van Jeruzalem, naar Judea, naar Samaria, tot de einden der aarde (Rome). Steeds vind je in dit boek een terugkeer naar Jeruzalem – de stad waar het mee begon. Na Samaria en na de zendingsreizen is er een terugkeer naar Jeruzalem. Zo is Rome wel het ‘eind van de wereld’, maar Jeruzalem blijft het ‘centrum van de wereld’. Voor Jeruzalem is in Gods heilsplan een blijvende rol weggelegd. Alleen wil Kinzer niet speculeren over een politieke en aardse invulling. God belooft dat het hemelse Jeruzalem op aarde neerdaalt.

Good practices:

CGK Dokkum
Aan het slot van de dag werden een aantal ‘good practices’ gegeven.
In Dokkum hield de CGK een jaarthema over ‘Kerk en Israël’, de rabbijn Lody van de Kamp werd uitgenodigd om voor een breed publiek te spreken over antisemitisme. Ouderen en jongeren bezochten de synagoge in Elburg.

Sedermaaltijden Yachad
Namens Yachad vertelde Inge Rozema over het houden van sedermaaltijden, waardoor het zicht op de elementen van brood en wijn bij het avondmaal verdiept wordt.

Herstelwerk Joodse begraafplaatsen
De werkgroep www.boete-verzoening.nl vertelde over het belangeloos herstellen van grafstenen op Joodse begraafplaatsen, zonder bedoeling tot evangelisatie. Intussen heeft dit werk grote waardering binnen de Joodse gemeenschap gekregen en vloeien er vele ontmoetingen en gesprekken uit voort.

Jan-Henk Soepenberg, voorz. Yachad
www.yachad.nl