Nieuws & opinie18 juni 2020

Dave Bookless over groene theologie

In de wijk Southall, West-Londen, voelt predikant Dave Bookless zich thuis. Hij groeide op in India, als kind van zendelingen. Southall wordt wel ‘Little India’ genoemd: het merendeel van de inwoners is afkomstig uit India. Hier ontdekte hij wat het is om je roeping te vinden in de lokale gemeenschap, op de plek waar je woont. Te midden van beton, drukte en eindeloos autoverkeer werkte hij er aan natuurbehoud. ‘Ik wil hier wortelen, vruchtbaar zijn.’

Bookless werkt als theoloog bij de christelijke natuurbeweging A Rocha. Hij raakte onder andere bekend door zijn boek Planetwise, in het Nederlands vertaald als Het groene hart van het geloof, waarin hij zijn groene theologie uiteenzet. Die theologie komt voort uit de praktijk van zijn leven.

Toen Bookless kennismaakte met A Rocha, groeide zijn wens om lokaal, in de stad, dichtbij mensen natuurbehoud handen en voeten te geven. Zijn oog viel op een verwaarloosd terrein aan de rand van de wijk dat onder andere werd gebruikt als afvaldump. Mede door zijn inzet is het tegenwoordig een groene parel in de stad.

Bookless loopt geregeld zijn rondje door het Minet Country Park en ringt er vogels. Hij is nog altijd predikant aan het randje van deze wijk. Daarnaast zet hij zich in om de kerk wereldwijd te leren dat zorg voor de schepping bij het leven met Jezus hoort.

Rentmeesterschap is een veelgebruikte term voor onze relatie met de schepping. Kunt u uit de voeten met die term?
‘Genesis 1 beschrijft dat we heerschappij over de schepping krijgen. Daarin zit een koninklijke verantwoordelijkheid. Ons model voor dat koningschap is Jezus, de dienende koning. Onze roeping is te heersen door te dienen en de aarde en alle schepselen te bewaren. Dat klinkt ook door in de term rentmeesterschap. De Bijbel gebruikt dit woord nergens rechtstreeks om onze relatie met de schepping te beschrijven. Maar Jezus sprak wel vaak over wat een goede rentmeester kenmerkt: hij zorgt voor wat hem is toevertrouwd. Ik denk dat je dat op de schepping mag toepassen: het is Gods eigendom, niet het onze. Wij dragen er zorg voor namens God. Het doel is dat Hij centraal staat, dat zijn schepping kan bloeien.

Ik vind overigens dat er geen term is die onze rol in relatie met Gods schepping volledig definieert. Rentmeesterschap is de bekendste. Maar priesterschap is ook belangrijk. We kunnen priesters zijn in wat we zeggen, in de voorbede die we voor de schepping doen. Maar het priesterschap ligt in onze tijd ook in een houding van opofferende dienstbaarheid aan de schepping. Laten we dan de derde rol niet vergeten: we hebben ook een profetische roeping. Laten we ons uitspreken tegen de vernietiging van regenwouden, tegen de vervuiling van oceanen en tegen de vergiftiging van het land. Laten we ook de vinger leggen bij het uitsterven van dieren als gevolg van economisch gewin en de bedreigingen die klimaatverandering oplevert voor mensen in arme omstandigheden.’

U bent zelf in een stadswijk in Londen gaan werken. Is er daar nog natuur om te beschermen?
‘Het is niet voor niets dat ik hier aan de slag ben gegaan. Als kind van zendelingen raakte ik ook zelf gegrepen door de zending. Toen ik dertig was, had ik op meer dan twintig verschillende plaatsen gewoond. Toen kwam het besef dat ik ontworteld was. Wat betekent het eigenlijk om te wortelen en vruchtbaar te zijn op de plek waar God je plaatst?, vroeg ik me af. Het antwoord heb ik in deze stadswijk gevonden.

We zijn begonnen ons eigen voedsel te verbouwen en we werken samen in volkstuinen. We hebben bijgedragen aan de ontwikkelingen van het Minet Country Park, nu een prachtig stukje stadsnatuur. Ik heb geholpen bij het opzetten van een lokale Transition Town groep, die zich richt op duurzaam leven. Als kerk zijn we betrokken bij het bieden van hulp aan daklozen, armen en mensen met schulden in onze stad. Het kloppende hart van dit alles is een christelijke gemeenschap die bidt dat Gods koninkrijk zichtbaar wordt, zowel lokaal als wereldwijd.’

Wortelen waar je woont, is dat een Bijbels principe?
‘Ik leid het af uit Jeremia 29. Gods volk is in ballingschap in Babylon. Voor Israël was dit een door God verlaten, vijandelijk gebied. Ze willen niets liever dan ontsnappen. Het antwoord van God moet hen geschokt hebben. God zegt niet: “Je komt snel weer thuis” of “Je huis is in de hemel”. God vraagt hen tuinen aan te leggen, zonen en dochters te hebben en te bidden en te werken voor de vrede en voorspoed voor “de stad waarheen Ik jullie weggevoerd heb”. Daarin hoor je een goddelijk principe: God roept mensen op om te wortelen waar Hij ze plaatst, op ecologisch, sociaal, economisch en geestelijk gebied. Hij vraagt ons aandacht te geven aan onze tuinen en volkstuinen, onze lokale relaties. Hij wil dat we sociaal en politiek betrokken zijn.’

Waarom is dat zo belangrijk?
‘Omdat het evangelie over zoveel meer gaat dan over het redden van zielen. Het is het goede nieuws van God voor alle mensen en de hele schepping. In het Oude Testament vind je dat samengevat in het woord ‘shalom’: vrede met God, jezelf, je buren en de schepping. In het Nieuwe Testament verwoordt Jezus die shalom als ‘het koninkrijk van God’: Jezus’ heerschappij over elk gebied van het leven, de samenleving, cultuur en natuur.’

U hebt er een term voor gevonden: ‘mangrove-theologie’. Wat houdt dat in?
‘Een vriend in India zei ooit tegen me: “Een boom zonder wortels waait om of wordt ziek.” Sindsdien houd ik me het beeld van christenen als mangroven voor ogen. Mangroven zijn tropische bomen en struiken die met hun wortels boven het water uit steken. Ze komen meestal voor bij kusten en rivieren in tropische gebieden met eb en vloed. Met hun diepe, met elkaar verweven wortelsystemen creëren ze de meest effectieve schokdemper tegen stormen en golven. Er is een direct verband tussen de zwaarst beschadigde gebieden door de tsunami van 2004 en de gebieden waar mangroven waren verwijderd.

De stormen van vandaag zijn ecologisch, sociaal, economisch en politiek van aard. Alleen christenen met diepe wortels kunnen de aantrekkingskracht van de krachten die chaos veroorzaken, weerstaan. Zij houden een gemeenschap bijeen. Mangroven vormen ecosystemen waar vissen, vogels, krabben en vele andere dieren floreren en groeien. Dat is toch een prachtig beeld voor kerken en christelijke huizen? Dus als je zoekt naar Gods roeping in je leven, houd er dan rekening mee dat Hij je roept te blijven waar je bent. Plant iets en verzorg het. Bouw aan de toekomst, zelfs als je de resultaten niet direct ziet. En: als je vruchtbaar wilt zijn, zorg dan vooral goed voor je geestelijke wortels.’

U hebt de kerk in Engeland in de loop van de jaren ‘groener’ zien worden. Is ‘groen geloven’ normaal aan het worden?
‘Ik denk dat de grootste uitdaging inderdaad niet langer ligt in het overtuigen van mensen dat zorg voor de schepping echt Bijbels is. De volgende stap wordt steeds belangrijker: hoe integreren we die overtuiging in ons leven? Hoe leggen we onze prioriteiten, welke keuzes maken we? De reis van het hoofd naar het hart is vaak de langste reis.

Ik zie nog wel dat allerlei ‘eindtijdtheologieën’ soms een struikelblok vormen. De notie dat God de hele planeet zal vernietigen als Christus terugkeert, wordt vaak gebruikt als excuus om niet voor de schepping te hoeven zorgen. Mensen zijn soms oprecht geschokt als ze zich realiseren dat de Bijbel meer zegt over de hoop die er is voor de schepping dan over het oordeel over de schepping; meer over continuïteit tussen deze en de komende wereld dan over discontinuïteit. Maar de grootste uitdaging is onze cultuur van materialisme en consumentisme. Als christenen zijn we verslaafd geraakt aan culturele normen die afgodische trekjes hebben gekregen. We zijn meegegaan in de mythe dat groei altijd goed is, dat bezittingen je gelukkig maken. Het is hoog tijd dat we de waarde van eenvoud herontdekken.’

De praktijk van ons leven dus, daar is werk aan de winkel. ‘Groen discipelschap’?
‘Zo mag je het zeker noemen! Als we zeggen: “Jezus is Heer”, dan is Hij Heer van heel ons leven. Dat raakt ook onze relatie met onze omgeving: met dieren, met wat we eten, hoe we consumeren en hoe we reizen. Jezus is degene “door wie en voor wie alle dingen zijn gemaakt”, staat in Kolossenzen 1. Laten we daarom zorg voor de schepping integreren in alle andere aspecten van discipelschap: laat het onderdeel worden van ons gebed, Bijbelstudie, van het kerkelijke leven, van evangelisatie, van onze sociale verantwoordelijkheid.’

Vorig jaar was ik in St. Mary’s Church in Londen, de kerk waar u predikant bent. Het grote aantal mensen met een fysieke of verstandelijke beperking viel op. Kun je in een context waarin zo veel aandacht nodig is voor mensen, ook nog zorg voor de schepping dragen?
‘Er is inderdaad een groot aantal mensen met beperkingen in onze kerk. Eerlijk gezegd trok dat mij aan, het is een van de redenen dat ik daar predikant ben geworden. Mijn eigen vrouw Anne kampt al lang met lichamelijke beperkingen en depressie. Laat het lichaam van Christus maar de diversiteit van de samenleving tonen. We zijn allemaal gebroken en genezen mensen. In de hele schepping zie je die mix: gebrokenheid en herstel, lijden en schoonheid. Als kerk willen we het goede nieuws zichtbaar maken, voor mensen en voor de schepping. We zijn betrokken bij een wijkprogramma om de groene ruimte te beschermen, we zetten ons in om afval op te ruimen. We werken met A Rocha aan het herstel van het groene stedelijke gebied Wolf Fields. En ook in gebed en preek besteden we aandacht aan zorg voor de schepping. Opvallend genoeg merken we dat zorg voor de schepping een prachtige kans biedt om ook mensen met fysieke of verstandelijke beperkingen te enthousiasmeren en te betrekken.’

Dave Bookless zou hoofdspreker zijn op de zomerconferentie van New Wine, die is afgelast vanwege de coronacrisis. In plaats daarvan komt New Wine deze zomer met vier videotalks van Bookless, die vanaf half juli te bekijken zijn via www.new-wine.nl. Bij deze videotalks komt ook verwerkingsmateriaal, geschikt om te gebruiken in kerkdiensten, in Bijbelstudiegroepen en gezinnen.

Dit thema-artikel is overgenomen uit OnderWeg (nr. 12, jaargang 6), verschenen op 6 juni 2020.
Het origineel artikel uit dit themanummer over groene theologie vindt u hier